وبگاه اینترنتی برزول سرزمین یادیاران:

در سایه سجده‌های نورانی – نگاهی به عصر امام سجاد (ع) و صحیفه سجادیه

در کوچه‌های تاریخ اسلام، درست پس از آن‌که خون حسین (ع) بر خاک کربلا خشک نشده بود، مردی آرام و ساکت ایستاد که نامش علی بن الحسین بود؛ چهارمین امام شیعیان، ملقب به سجاد و زین العابدین. دوران امامت ایشان یکی از سخت‌ترین برهه‌های تاریخ اسلام بود؛ جایی که اختناق و سرکوب، تحریف حقایق و خونریزی سیستماتیک، هوا را سنگین کرده بود. از یک سو سب و شتم امیرالمؤمنین (ع) و خاندان عصمت بر منابر رسمی به بخشی ساختاری از خطابه‌های حکومتی تبدیل شده بود، و از سوی دیگر آزار و قتل‌عام شیعیان در سراسر قلمرو اسلامی رواج یافت؛ کوفه که کانون تشیع بود، زیر دستان سفاکی چون عبیدالله بن زیاد و حجاج بن یوسف ثقفی به آتش کشیده می‌شد. همزمان فتنه عبدالله بن زبیر، واقعه تلخ حره با کشتار جمعی مسلمانان مدینه، یورش به مکه و تخریب خانه کعبه، زخم‌های تازه‌ای بر پیکر امت زدند. مورخان درباری اموی برای مشروع‌نمایی این حکومت خون‌ریز، همیشه تصویری انزواگرا، غیرسیاسی و محدود به عبادت از امام سجاد ترسیم کردند؛ اما واکاوی تاریخ و به‌ویژه صحیفه سجادیه – این زبور آل محمد – پرده از چهره واقعی ایشان برمی‌دارد: رهبری هوشمند، فعال و راهبردی که در دل تاریک‌ترین شب‌ها، نور هدایت را زنده نگه داشت.

امام علی بن الحسین (ع) در سال ۳۸ هجری قمری در مدینه به دنیا آمد؛ مادر ایشان بنا به قول مشهور، دختر یزدگرد سوم – آخرین پادشاه ساسانی – بود؛ پیوندی نمادین میان نور اسلام و فرهنگ کهن ایران. لقب «زین العابدین» از زبان رسول خدا (ص) بر ایشان نهاده شد؛ چنان‌که در روایتی از عمران بن سلیم آمده که زهری وقتی از ایشان نقل حدیث می‌کرد، می‌گفت: «حدثنی زین العابدین». سعید بن مسیب – از تابعین بزرگ – نیز ایشان را «سید العابدین» خواند؛ لقبی که حتی غیرشیعیان بر زبان می‌آوردند، چون نمی‌توانستند عبادت عمیق، تقوا و کمال نفس ایشان را انکار کنند. ذو الثفنات (صاحب پینه‌های پیشانی از سجده‌های طولانی)، چراغ شب‌زنده‌داران، زبور صالحان، قدوة الزاهدین... این القاب گواهی بر مرتبه بالای ایمان و اخلاص ایشان است؛ مرتبه‌ای که مردم – حتی مخالفان – نمی‌توانستند نادیده بگیرند. شهادت ایشان در سال ۹۲ یا ۹۴ یا ۹۵ هجری با سم ولید بن عبدالملک رقم خورد، اما میراثشان جاودان ماند.

در نگاه نخست، امام سجاد (ع) «زینت نیایشگران» است؛ اما ابعاد شخصیت ایشان بسیار گسترده‌تر بود. در شرایطی که جامعه اسلامی دچار انحراف فکری و اخلاقی شدیدی شده بود، رویکرد ایشان نه انزوا، که احیای معنوی از طریق دعا، تعلیم شاگردان برجسته، آزادسازی بردگان و تربیت آگاهانه آنان بود. رفتار و خطبه‌های ایشان در ایام حج نشان از رهبری همه‌جانبه و دغدغه‌مندی برای کل امت داشت؛ حتی وقتی در پاسخ به آیه جهاد، تأکید کردند که جهاد واقعی در رکاب ائمه است و برتر از حج ظاهری. معاصرانشان با صراحت به عظمت شخصیت، دوراندیشی و حکمت ایشان اذعان داشتند؛ محدثان و تاریخ‌نگاران اهل تسنن نیز به خاندان نورانی علی بن الحسین اعتراف کردند.

در این عصر اختناق، یاران اندکی اما برگزیده داشتند؛ کسانی که بعدها مکتب اهل بیت را گسترش دادند: ابوحمزه ثمالی، سعید بن جبیر که شبانه قرآن ختم می‌کرد، سعید بن مسیب، ابوخالد کابلی، ابان بن تغلب، فرات بن احنف، سدیر صیرفی و دیگران؛ اینان حاملان فرهنگ مقاومت و معرفت بودند.

و مهم‌ترین یادگار ایشان، صحیفه سجادیه است؛ مجموعه‌ای از ۵۴ دعا که پس از قرآن و نهج‌البلاغه، سومین میراث مکتوب شیعه به شمار می‌رود. این دعاها نه فقط نیایش فردی، که نقشه‌ای کامل برای معارف اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی هستند؛ درمان روح، احیای جامعه، تبیین حقوق انسان و حتی نقد قدرت ستمگر در لفافه دعا. رساله حقوق نیز – آن حدیث طویل درباره بیش از ۵۰ حق (حق خدا، نفس، اعضای بدن، خویشاوندان، نماز، روزه و...) – درسنامه‌ای جامع برای اخلاق فردی و اجتماعی است. این آثار نشان می‌دهند که امام سجاد (ع) در سجده‌های طولانی‌شان، آینده امت را می‌ساختند؛ معمار فرهنگی و معنوی در دل سخت‌ترین دوران.

ای کاش ما هم امروز از این صحیفه درس بگیریم: چگونه در اختناق، نور افروخت؛ چگونه با دعا، سیاست ساخت؛ چگونه با عبادت، مقاومت کرد. امام سجاد (ع) هنوز چراغی روشن است؛ زینت عبادت‌کنندگان، الگوی هدایت‌جویان، و یادآوری اینکه نور اهل بیت هرگز خاموش نمی‌شود.
والسلام علی علی بن الحسین و رحمة الله و برکاته

barzool.bligfa.com